HS wykład: demokracja ateńska (zagadnienia)

"Demokracja ateńska" to panujący w Atenach epoki klasycznej ustrój, w którym władza polityczna - w stopniu większym, niż to zwykle bywało w greckich poleis - należała do obywateli niewywodzących się z elity, przy niewielkim (jak na starożytne stosunki) wpływie pozycji społecznej albo majątkowej każdego obywatela na jego uprawnienia polityczne.  [M. Węcowski]

typy ustrojów antycznego świata greckiego:

- monarchia (monos - jeden, arche - władza)

- oligarchia (oligos - mały, nieliczny, arche - władza)

- arystokracja (aristos - najlepszy, kratos - siła, władza)

- demokracja (demos - lud, kratos - siła, władza)

źródła:

- teksty historyków, a zwłaszcza: Herodot, Dzieje; Tukidydes, Wojna peloponeska; Plutarch, Żywot Solona (I/II w. n.e.) etc.;

- zachowane mowy sądowe i polityczne z IV w. (Demostenes, Aischines, Lizjasz, Hypereides etc.)

- komedia attycka, a zwłaszcza utwory Arystofanesa

- materiał epigraficzny - inskrypcje

- Arystoteles, Ustrój polityczny Aten (lata 20-ste IV w.);

- Arystoteles, Polityka; 

- Ps.-Ksenofont, Ustrój polityczny Aten (tzw. Stary Oligarcha - zapewne lata 20-ste V w.);

Polis ateńska - 

powierzchnia: 2500 km²

liczba obywateli (2 poł. V w.) - ok. 40 tys.

ustrój - arystokracja - tyrania - demokracja - oligarchia - demokracja

Kreta - ok. 100 polis w epoce archaicznej:

powierzchnia całej wyspy: 8222 km² - 

średnia powierzchnia jednej polis - ok. 80-100 km²

ustrój - różne warianty oligarchii

Sparta 

powierzchnia: ok. 8500 km²

liczba obywateli (2 poł. V w.) - ok. 10 tys.

ustrój mieszany - 2 królowie, zgromadzenie, Geruzja, urzędnicy [eforowie]

--------------

średnia powierzchnia jednej polis - ok. 50-200 km²

liczba obywateli w przeciętnej polis (dane szacunkowe) - 1000-3000

liczba obywateli w średniej i większej polis (dane szacunkowe) - 3000-5000

Prawa Drakona – ok. 621 r.

reformy Solona (archontat - 594/593 r.):

- seisachtheia - strząśnięcie długów

- podział na klasy majątkowe:

- pentakosiomedimnoi (minimum 500 medymnów [1 m.=52 litry=40,8 kg] zboża rocznie)

- hippeis (jeźdźcy - minimum 300 medymnów zboża)

- zeugitai (zeugos - zaprzęg - minimum 200 medymnów zboża)

- theci (służebni, robotnicy najemni - poniżej 200 medymnów zboża)

- powołanie Heliai - trybunał sądowy, tzw. sąd ludowy;
- kodyfikacja praw

inne:

- [ustanowienie Rady 400]

- reforma systemu wag i miar - przyjęcie stopy eubejskiej (1 talent [ok. 26 kg] = 60 min; 1 mina = 100 drachm; 1 drachma [4,37 g.] = 6 oboli)

VI w.

• 561 – Pizystrat jako tyran, z dwoma przerwami, do 527 r.
• synowie Pizystrata (tzw. Pizystratydzi), zwł. Hippiasz (527-510)
• 514 - zamordowanie Hipparcha (Harmodios i Aristogejton)
• 510 - upadek Hippiasza (aktywność Alkmeonidów)

reformy Kleisthenesa (508/507 r.):

- reforma administracyjna - 10 nowych fyl i nowy przydział demów; 

- zmiany w zakresie uznania praw obywatelskich ludności pozbawionej wcześniej takich praw - obcy? - od tego momentu obowiązuje wpis osób kończących 18 rok życia do rejestru demu (spis obywateli)

- Rada 500 (Boule) - po 50 członków (prytania) z każdej z 10 fyl;

- losowanie kandydatów na bouleutów, a potem także urzędników

- powołanie kolegium 10 strategów

- ostracyzm - procedura (użyta po raz pierwszy w 488/487)

inne:

- rozwój sądownictwa - dikasteria, czyli trybunały sądowe

- wprowadzenie procedury eisangelii - doniesienia do ekklesii o przestępstwie politycznym (umniejszenie roli Areopagu)

*po 487/6 – losowanie, a nie wybieranie, archontów z 2 najwyższych klas majątkowych

reformy Efialtesa (462 r.):

- przeniesienie uprawnień (zwł. sądowniczych) Areopagu na Radę 500, zgromadzenie i Heliaię - 

por. Arist. Ath. pol. 25.2: odebrał Areopagowi dodatkowe uprawnienia, na których opierał się nadzór Rady nad rządami w państwie, a oddał je częściowo radzie pięciuset, częściowo - ludowi i sądom; 

inne:

- graphe paranomon - procedura związana z oskarżeniem o postępowanie wbrew prawu - każdy obywatel mógł oskarżyć wnioskodawcę uchwały zgromadzenia przed sądem ludowym (Heliaia) o to, że jego wniosek jest sprzeczny z obowiązującym prawem

- 451 r. za Peryklesa - ograniczenie praw obywatelskich do osób urodzonych z  obojga rodziców posiadających prawa obywatelskie

życie polityczne klasycznych Aten:

grupy społeczne

- obywatele

- metojkowie

- kobiety

- niewolnicy

instytucje polityczne klasycznych Aten:

- urzędnicy: kolegium 9 (później 10) archontów:

- archont basileus - archont król

- archont eponim - archont nadający imię 

- archont polemarchos - archont wódz

- 6 tesmotetów (później dodano sekretarza - grammateus thesmoteton) - thesmia - normy (prawne)

- kolegium 9 strategów

- Areopag (od miejsca spotkań - Wzgórze Aresa) - dożywotnio wszyscy archonci i thesmoteci po złożeniu urzędu

procedury sądowe:

graphe paranomon - uchwała jest niezgodna z prawem

eisangelia - doniesienie do rady lub zgromadzenia, zwł. przeciwko urzędnikom, o charakterze politycznym (zdrada państwa, korupcja - ucieczka z maista w czasie kryzysu to zdrada państwa, uwiedzenie Atenki to zdrada demokracji)

dokimasia - sprawdzanie urzędników przed objęciem rzędu

euthynai - sprawdzenie rachunków na zakończenie urzędowania